Het drukkerijmuseum in een historisch Palazzo te Jesi.

Geschiedenis van de boekdrukkunst:

Niet alleen de laatste honderd jaren maakte de wereld belangrijke revoluties mee, zoals de Industriele Revolutie, de komst van internet, de smartphone en nu natuurlijk AI.
In de 15de eeuw vond Johannes Gutenberg de boekdrukkunst met losse letters uit . Hierdoor kon men nu veel sneller en op grotere schaal ideeen, wetenschappelijke kennis , maar ook propaganda e.d. verspreiden. Bovendien kostte een dergelijk gedrukt boek beduidend minder dan de vroegere manuscripten.

De eerste gedrukte exemplaren van de Divina Commedia

Zo ontstonden langzamerhand overal drukkerijen, die nauurlijk in de tijd evolueerden. Dit gebeurde ook in Jesi waar men net na Foligno (Umbrie) en Mantua als eersten de Divina Commedia van Dante als boek drukten. In Foligno gebeurde dat olv Johannes Niemeister (een leerling van Gutenberg) en in Jesi was dit bij Tipografia Federico de Conti.

Het Museo per le Arti della Stampa:

Een historisch museum komt pas echt tot zijn recht in een gebouw dat zelf een verhaal vertelt. De gemeente Jesi koos daarom voor het prachtige, zestiende-eeuwse Palazzo Pianetti Vecchio, gelegen in het hart van het historische stadscentrum. De geschiedenis van dit pand weerspiegelt de sociale en religieuze verschuivingen van de stad door de eeuwen heen:

• 1570 – De Oorsprong: Het gebouw werd oorspronkelijk opgericht in opdracht van het nabijgelegen Clarissenklooster.
• De Adellijke Residentie: Nadat de zusters het pand verlieten, werd het complex aangekocht door de rijke en invloedrijke familie Pianetti, die het transformeerde tot een luxueus woonpaleis.
• 1764 – De Verhuizing: De familie Pianetti verhuisde naar het grotere en modernere Palazzo Pianetti Nuovo (waar tegenwoordig het archeologisch museum en de kunstgalerie van de stad zijn ondergebracht).
• De Bisschoppelijke Bibliotheek: Na het vertrek van de familie deed het Palazzo Vecchio twee eeuwen lang dienst als bibliotheek. Het huisvestte de kostbare en omvangrijke boekencollectie van Giuseppe Pianetti, de bisschop van Todi, die zijn bezit bij testament had nagelaten aan zijn familieleden.
• 1900 tot 1991 – De Cirkel is Rond: Vanaf het begin van de twintigste eeuw tot aan 1991 kreeg het gebouw een industriële functie. De familie Diotallevi vestigde er hun drukkerij, waardoor het pand al decennia met de drukkunst verbonden was voordat het een museum werd.

De Sint-Bernarduskerk:

Bij het binnentreden van het gebouw merk je nog enkele elementen van een palazzo en zelfs klooster op. Want de barokke Sint-Bernarduskerk uit de 17de eeuw , staat tegenover de ingang van het museum. Oorspronkelijk voor de Clarissen bedoeld, daarna familiekapel van de Pianetti`s. Begin 1700 zorgde de markiezin Susanna Mannelli , echtgenote van Cardolo Pianetti, voor een complete nieuwe barokke verfraaiing van het interieur van de kerk. Helaas kende die een jarenlange verwaarlozing en diende zelfs al opslagplaats voor steenkool. De gemeente Jesi liet het gelukig restaureren.

Bij ons bezoek gebeurde net een inwijding voor een tentonstelling, dus kon ik moeilijk foto`s nemen. De volle kerk kwam ook minder tot haar recht, al toonden de talrijke decoratieve stucwerken de barokke weelde !

Rondleiding in de eerste zaal:

De eerste ruimte van het museum bevat de permanente tentoonstelling met de verschillende machines, speciale boeken en incunabelen (boeken gedrukt voor 1500). Een kleinere ruimte dient voor workshops en didactische actviteiten met scholen. De vriendelijke museumgids gaf ons een interessante rondleiding, waarbij ze de evolutie van het drukken uit de doeken deed.
Jarenlang bleef het prototype van de drukmachine van Gutenberg het voorbeeld. Een 17de eeuwse houten exepmlaar vormde dan ook de trots van het museum.

Aan de hand van dit historische houten exemplaar legde de gids stap voor stap het fysieke en zware proces van het handmatige drukken uit:

• Het Letterzetten: De letterzetter moest handmatig losse loden of houten letters in een zethaak plaatsen. Dit vereiste enorme concentratie, aangezien de letters in spiegelschrift moesten worden gerangschikt.
• De Interlinie: Tussen de regels werden blanco loden of houten blokjes geplaatst om de regelafstand en de marges te bepalen.
• De Letterkast: Om dit proces te versnellen, stonden de letters gesorteerd in grote, platte houten laden (de letterkasten). Elk vakje bevatte een specifieke letter. Een ervaren letterzetter kende de lay-out van deze vakjes uit zijn hoofd en kon bijna blindelings de juiste letters grijpen.
• Het Inkten en Drukken: Als de pagina compleet was, werd deze ingesmeerd met inkt met behulp van inktballen. Eventuele decoraties werden toegevoegd via clichés (voorgevormde afbeeldingen). Vervolgens werd het papier op de vorm gelegd en met een grote handmatige schroefpers stevig aangedrukt.

Een voorbeeld bak diende als hulpmiddel om de letters in de juiste vakjes te rangschikken, zodat een letterzetter bijna blindelings de letters uit de letterdozen kon nemen.

Naast deze monumentale persen toont het museum ook lichtere en eenvoudigere handmodellen. Een markant voorbeeld is de Poirier uit het jaar 1800. Deze compactere machines werden in de negentiende eeuw opvallend vaak door vrouwen bediend. Ze waren niet bedoeld voor dikke boeken, maar werden ingezet voor de snelle productie van alledaags drukwerk, zoals handelsbrochures, aankondigingen en visitekaartjes.

De eerste elektrische machines ontbraken natuurlijk niet:

De Litotype machine

De tentoonstelling maakt vervolgens een sprong naar het einde van de negentiende eeuw, de periode waarin de boekdrukkunst een gigantische mechanische versnelling doormaakte. De handmatige invoer van losse letters was voor de snelgroeiende krantenindustrie te traag geworden. De oplossing kwam uit de Verenigde Staten, waar de Duitse immigrant Otto Mergenthaler in de jaren 90 van de negentiende eeuw de Linotype-zetmachine (in de tekst aangeduid als Litotype) uitvond.

De Linotype betekende een totale revolutie voor de journalistiek en de verspreiding van het dagelijkse nieuws. In plaats van letters een voor een met de hand te pakken, zat de operator achter een groot toetsenbord dat leek op een typemachine. De werking was een mechanisch meesterwerk:

1. Matrijzen Verzamelen: Door een toets in te drukken, viel er een koperen gietvormpje (de matrijs) van die specifieke letter uit een magazijn in een verzamelrek.
2. Regels Gieten: Zodra een hele regel tekst compleet was, werd er automatisch vloeibaar, heet lettermetaal tegen de matrijzen aan geperst.
3. Line of Type: Hierdoor ontstond er in één keer een massieve loden regel (vandaar de naam line of type). Deze regels werden achter elkaar geplaatst om complete krantenkolommen te vormen.
4. Automatische Recyclage: Nadat de regel gegoten was, werden de koperen matrijzen via een vernuftig mechanisme met tanden automatisch omhooggetransporteerd en teruggesorteerd in hun eigen vakjes in het magazijn. De loden regels werden na het drukken van de krant simpelweg weer omgesmolten, zodat het metaal de volgende dag opnieuw kon worden gebruikt voor vers nieuws.

Het museum in Jesi bezit een prachtig, historisch exemplaar van zo’n machine, in dit geval een model van hoogwaardig Italiaans fabrikaat, wat aantoont hoe snel deze technologie wereldwijd werd geadopteerd.

Kostbare boeken:

We bewonderden enkele antieke boeken die behoorden tot de prestigieuze boekencollectie van de familie Pianetti: de Notizie historiche della reggia citta di Jesi (geschiedenis van Jesi) uitgebracht in 1703 door Tommaso Baldassini. Belangrijk doordat de inleidingspagina nog bestaat. Deze rijk geillustreerde bladzijden die door middel van een illustratie de inhoud vertelden van een boek, werden later vaak uitgescheurd en als losse prent verkocht.
Of het zeldzame 17de eeuwse werk Monarchia Messiae (over een oekumenische theokratie) van de filosoof Tommaso Campanella , geschreven in gevangenschap.

De moderne tijd: de Grafo Press

De chronologische rondleiding door de grote zaal eindigt in de jaren 60 van de twintigste eeuw bij een machine genaamd de Grafo Press. Deze machine werd geproduceerd in het toenmalige Tsjechoslowakije. De Grafo Press was ontworpen als een betaalbaarder en compacter alternatief voor de legendarische Heidelberg-pers, die in de grafische wereld destijds bekendstond als de ‘Rolls-Royce onder de drukmachines’.

De komst van dit soort machines luidde de automatisering van de lokale drukkerij in. De machine deed nagenoeg alles zelf: het papier werd automatisch ingevoerd, perfect gepositioneerd tegen de drukvorm gedrukt, en vervolgens weer netjes opgestapeld. De rol van de drukker verschoof definitief van een fysieke ambachtsman naar een operator die de machine instelde en controleerde.

De kleine zaal:

Het museumbezoek sluit af in een kleinere zaal. Deze ruimte staat vol met historische houten kasten waarin honderden verschillende lettertypes en korpsgroottes zorgvuldig worden bewaard. Het is een visueel eerbetoon aan de esthetiek van de typografie.

Dankzij het enthousiasme en de diepgaande kennis van de museumgids biedt het Museo per le Arti della Stampa in Jesi een fascinerende en leerzame ervaring. Wie zei dat de basis van onze moderne informatiemaatschappij in Silicon Valley ligt? Volgens mij eerder in de houten persen en loden letters van de vijftiende eeuw.

Praktische Info:

Museum te bezoeken op:

Laagseizoen (1 september – 30 juni)

Dagen	Tijdstippen
Van woensdag t/m vrijdag	10:00 – 13:00

Hoogseizoen: (1 juli – 31 augustus)

Dagen	Tijdstippen
Van donderdag t/m zaterdag	10:00 – 13:00

Prijzen:

Ticket:: €3
Met korting: €1 (van 6-25 jaar)
Gratis: Kinderen 0- 5 jaar, leden ICOM, mindervaliden en hun begeleiders.
Rondleidingen: alleen op aanvraag. Kan men boeken: 0039-0731 538339 (van woensdag t/m vrijdag 10:00 – 13:00) Of per mail sas@comune.jesi.an.it